Γράφει ο Κωνσταντίνος Δ. ΑποστολόπουλοςΟμότιμος καθηγητής Αγροτικής Οικονομίας, Βιώσιμης Ανάπτυξης και Ανθρωπο-οικολογίας στο Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο και πρόεδρος του Ινστιτούτου Συνεταιριστικών Ερευνών και Μελετών (ΙΣΕΜ)

Ο σύγχρονος συνεταιριστικός θεσμός κατορθώνει να παραμένει ουσιαστικά αμετάβλητος για περισσότερα από εκατόν εξήντα χρόνια, επειδή παρουσιάζει πάντοτε μια αξιόλογη προσαρμοστικότητα στις διαρκείς μεταβολές της ζωής των ενεργών ανθρώπων και των κοινωνιών τους. Μια από τις μεταβολές αυτές είναι ο περιορισμός του ρόλου της γεωργίας (του πρωτογενούς τομέα) και η διεύρυνση του ρόλου της μεταποίησης και της εμπορίας των προϊόντων, της καλλιέργειας των φυτών και της εκτροφής των παραγωγικών ζώων. Και για να γίνει αυτό καλύτερα κατανοητό, αναφέρουμε εδώ τη σημασία της προστιθέμενης αξίας του τελικού προϊόντος: στα μεγάλα αστικά κέντρα, από κάθε ευρώ που πληρώνει ο καταναλωτής ούτε τα είκοσι λεπτά δεν επιστρέφουν στον καλλιεργητή ή τον κτηνοτρόφο. Ολο το υπόλοιπο πηγαίνει στους μεταποιητές και τους εμπόρους! Ετσι, η επιρροή των παραγωγών διαρκώς εξασθενεί, υπέρ των τελευταίων.

Η εξέλιξη αυτή αποτέλεσε την αφετηρία για νέες δοκιμές και στον χώρο των συνεταιρισμών. Μια από τις δοκιμές αυτές ήταν οι Συνεταιρισμοί Νέας Γενιάς (ΣΝΓ), όπως επικράτησε να λέγονται κάποιοι συνεταιρισμοί των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής από τις αρχές της δεκαετίας του ’70, που διαδόθηκαν μετά και στον Καναδά. Βασικό χαρακτηριστικό των συνεταιρισμών αυτών ήταν η επέκτασή τους στη μεταποίηση του πρωτογενούς προϊόντος (δηλαδή αυτού που παράγεται στο χωράφι ή στον στάβλο) και, ακόμα, στην εμπορία του τελικού αγαθού που φθάνει στα χέρια του καταναλωτή. Αποτέλεσμα της επέκτασης αυτής των δραστηριοτήτων των παραγωγών μέσω των σύγχρονων συνεταιρισμών (νέας γενιάς) ήταν η δυνατότητα των γεωργών και των κτηνοτρόφων να καρπούνται την προστιθέμενη αξία του τελικού αγαθού που έφθανε στον καταναλωτή. Και παρά το γεγονός ότι οι συνεταιρισμοί αυτοί ξεκίνησαν από την αρχή της δεκαετίας του ’70 στη Β. Αμερική (ΗΠΑ και Καναδά) και οργανώθηκαν και στην Ευρώπη, στη χώρα μας η συνεταιριστική αυτή καινοτομία δεν προχώρησε. Εξάλλου, είναι γνωστή η αποτυχία του συνεργατισμού σ’ αυτόν τον τόπο, ιδιαίτερα του αγροτικού. Αλλά η κακοδαιμονία αυτή δεν αποτελεί θέμα του παρόντος άρθρου.

Πρόσφατα, όμως, κάτι άρχισε να αλλάζει (προς το καλύτερο) στην ελληνική γεωργία της πολλαπλής κρίσης. Και η αλλαγή αυτή σχετίζεται με την ίδρυση και την επιτυχή λειτουργία στην Ελλάδα των πρώτων ΣΝΓ. Το γεγονός αυτό, αναμφίβολα, αποτελεί μια σημαντική συνεταιριστική καινοτομία και, παράλληλα, μια αισιόδοξη νότα στη ζοφερή κατάσταση της γεωργία μας.

Οπως είναι φυσικό, μια τέτοια καινοτομία για να ευδοκιμήσει έχει ανάγκη και από καινοτόμα προϊόντα, άρα από καινοτόμες καλλιέργειες ή καινοτόμες εκτροφές. Γι’ αυτό, σήμερα, βρισκόμαστε στην ευτυχή συγκυρία να συνδέσουμε τους ΣΝΓ με τις καινοτόμες καλλιέργειες.

Στις καλλιέργειες αυτές, οι παραγωγοί είναι πολύ νέοι στην ηλικία (και όχι μόνον!) και έχουν καταφέρει να στήσουν αυτούς του σύγχρονους συνεταιρισμούς, που οδηγούν ατόφια την προστιθέμενη αξία του τελικού αγαθού-προϊόντος στον παραγωγό (και όχι μόνο τα είκοσι λεπτά που προαναφέραμε, κι αυτά λειψά!).

Μια κατηγορία καινοτόμων καλλιεργειών (μάλλον η σπουδαιότερη) είναι οι καλλιέργειες που παράγουν τις λεγόμενες «υπερτροφές», καθώς η χρήση τους αποτελεί σήμερα θέμα εξαιρετικού και διεθνούς ενδιαφέροντος, τόσο στους επιστημονικούς κύκλους όσο και, προπάντων, στην ανθούσα βιομηχανία και εμπορία συμπληρωμάτων διατροφής (ετήσιος τζίρος στις ΗΠΑ περί τα 25 δισεκατομμύρια δολάρια). Στο πλαίσιο της εισαγωγής στη χώρα μας καινοτόμων καλλιεργειών για «υπερτροφές», διαπιστώθηκε ότι ορισμένες από αυτές εμφανίζουν σημαντικό εμπορικό ενδιαφέρον και άρχισαν πλέον να παράγονται (για πρώτη φορά) στην Ελλάδα. Οι κυριότερες από αυτές είναι του μύρτιλλου, του ιπποφαούς, της αρώνιας και του γκότζι-μπέρι.

Πέραν, όμως, από τις καλλιέργειες για «υπερτροφές», καινοτόμες καλλιέργειες ξεκίνησαν στην Ελλάδα με παραγωγή νέων προϊόντων, άγνωστων μέχρι πρότινος για παραγωγούς και καταναλωτές. Χαρακτηριστική περίπτωση η καλλιέργεια της στέβιας για παραγωγή στεβιόλης, μιας γλυκαντικής ουσίας που αντικαθιστά τη ζάχαρη (σακχαρόζη).

Με βάση τα παραπάνω χαρακτηριστικά των καινοτόμων καλλιεργειών («υπερτροφών» και στεβιόλης), πιστεύω στην αναγκαιότητα γνωριμίας του ευρύτερου παραγωγικού δυναμικού και καταναλωτικού κοινού, με δύο σημαντικούς για τη χώρα μας ΣΝΓ, δηλαδή συνεταιρισμούς καλλιεργητών που δραστηριοποιούνται και στη μεταποίηση και στην εμπορία τελικών προϊόντων και έχουν ως αντικείμενό τους το σύνολο της παραγωγικής αλυσίδας «υπερτροφών» και στεβιόλης. Είναι οι ΣΝΓ «Εύκαρπον» για παραγωγή γκότζι μπέρι, ιπποφαούς, μύρτιλλου και αρώνιας και Αγροτικός Συνεταιρισμός Στέβιας Καρδίτας (Thestevia) για παραγωγή της γλυκαντικής ουσίας «στεβιόλη».

Και οι δύο συνεταιρισμοί έχουν έδρα τους την Καρδίτσα και ιδρύθηκαν, οργανώθηκαν και λειτουργούν με την ουσιαστική συνδρομή της Αναπτυξιακής Καρδίτσας (ΑΝΚΑ).

ΕΥΚΑΡΠΟΝ

Το «Εύκαρπον» είναι ένας ΣΝΓ με 115 συνεταιρισμένους παραγωγούς των παραπάνω υπερτροφών. Καθένας απ’ αυτούς καλλιεργεί τουλάχιστον 5 στρέμματα (απαραίτητη προϋπόθεση για να γίνει μέλος του ΣΝΓ). Ολα τα μέλη του συνεταιρισμού έχουν συνεισφέρει με 700 ευρώ ανά στρέμμα για την κατασκευή του εργοστασίου, το οποίο άρχισε ήδη να λειτουργεί, έτσι ώστε να επωφελούνται τα ίδια τα μέλη την προστιθέμενη αξία κάθε τελικού προϊόντος που θα εξέρχεται από τη μεταποιητική μονάδα. Τα συνεταιρισμένα μέλη συμφώνησαν, επίσης, για τον τρόπο επένδυσης των χρημάτων τους, τον απαραίτητο αριθμό των εργαζομένων (στη μεταποίηση και στην εμπορία) και τον τρόπο της εμπορίας. Ακόμα, πραγματοποίησαν έρευνα αγοράς, ανέπτυξαν επιχειρηματικό σχέδιο (business plan) και διαμόρφωσαν το δικό τους μείγμα μάρκετινγκ. Τα ίδια αυτά καινοτόμα προϊόντα του συνεταιρισμού «Εύκαρπον» εισάγονται σήμερα στην Ευρώπη (άρα και στην Ελλάδα – είναι, εξάλλου, γνωστά σε όλους). Και εισάγονται μόνον ως μεταποιημένα από αναπτυσσόμενες χώρες (θα ήταν δύσκολο να εισαχθούν νωπά, έως και ακατόρθωτο). Οι χώρες, όμως, αυτές έχουν υποβαθμισμένα κριτήρια σε ό,τι αφορά στα πρότυπα και στη χρήση αγροχημικών. Γι’ αυτόν τον λόγο, το «Εύκαρπον» αποφάσισε να εστιάσει ήδη τις προσπάθειές του στην καλλιέργεια βιολογικών υπερτροφών. Και έτσι, με τον τρόπο αυτόν, στοχεύει τις ευαισθησίες των καταναλωτών, την υπεραξία του βιολογικού προϊόντος ποιότητας και, φυσικά, την καλύτερη τιμή. Αρα, ο απώτερος σκοπός είναι η τοποθέτηση αυτών των προϊόντων στη διεθνή αγορά!

Ακολουθώντας το παράδειγμα του «Εύκαρπον» και με τη βοήθεια (πάντοτε) της ΑΝΚΑ, ακόμα έξι ΣΝΓ δημιουργήθηκαν στην ίδια περιοχή και κατά τη διάρκεια της κρίσης, γεγονός που φανερώνει ότι ένας πιο «τεχνοκρατικός» τρόπος είναι αναγκαίος στην αγροτική βιοτεχνία και βιομηχανία της χώρας, ώστε να μπορεί να επιβιώσει στην παγκοσμιοποιημένη αγορά και οικονομία.

ΣΤΕΒΙΑ

Οπως προαναφέρθηκε, από τους έξι αυτούς ΣΝΓ, εκτός του «Εύκαρπον», γίνεται σήμερα μια σύντομη αναφορά και στον Αγροτικό Συνεταιρισμό Στέβιας, με έδρα πάλι την Περιφερειακή Ενότητα της Καρδίτσας, ο οποίος έχει ως σκοπό την καλλιέργεια του νέου (για τη χώρα μας) φυτού, τη μεταποίησή του και την προώθηση στην αγορά των γλυκοζιτών της στεβιόλης. Σήμερα, ο συνεταιρισμός αυτός (Thestevia) αριθμεί 64 μέλη-καλλιεργητές και, με βήματα σταθερά και βασισμένα πρώτα και πάνω απ’ όλα στις αρχές και στις αξίες του συνεργατισμού, εντείνει τις προσπάθειές του ώστε το φυτό της στέβιας όχι απλώς να καλλιεργείται με επιτυχία σε ελληνικό έδαφος, αλλά και να δίδει την προστιθέμενη αξία των τελικών του προϊόντων (ύστερα από μεταποίηση) στους συνεταιρισμένους παραγωγούς.

Πριν από τρία χρόνια (την άνοιξη του 2013) ο εν λόγω ΣΝΓ, σε συνεργασία με τη Γεωπονική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, ξεκίνησε την καινοτόμο καλλιέργεια με τα πρώτα 45 στρέμματα σε διάφορα μέρη του νομού της Καρδίτσας. Και, ακόμα, πριν από έναν χρόνο ξεκίνησαν οι εργασίες κατασκευής της πρώτης μονάδας παραγωγής γλυκοζιτών στεβιόλης στην Ελλάδα, από τον Αγροτικό Συνεταιρισμό Στέβιας της Καρδίτσας. Τέλος, τον περασμένο Δεκέμβριο η μεταποιητική μονάδα ολοκληρώθηκε και τώρα αναμένεται η λειτουργία της, όπως ακριβώς έγινε και με την αντίστοιχη μονάδα του «Εύκαρπον», η οποία, όπως γίνεται κατανοητό, προηγήθηκε χρονικά και ήταν η αφετηρία των ΣΝΓ και των καινοτόμων καλλιεργειών στη χώρα μας.