Του Χρήστου Ε. Αυγουλά, ομότιμου καθηγητή του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών

 

Η Κοινή Αγροτική Πολιτική της Ε.Ε. (θεσμοθετήθηκε το 1957 με τη Συνθήκη της Ρώμης με 6 τότε κράτη-μέλη) υλοποιείται μέσω δύο πυλώνων, του « Πυλώνα Ι», ο οποίος περιλαμβάνει τις άμεσες εισοδηματικές ενισχύσεις (επιδοτήσεις), και του «Πυλώνα ΙΙ», ο οποίος χρηματοδοτεί τα Εργα Αγροτικής Ανάπτυξης που γίνονται στις αγροτικές περιοχές της Ενωσης (υιοθετήθηκαν το 1972).

Ο προϋπολογισμός του Πυλώνα Ι προέρχεται κατά 100% από το Ταμείο της Ε.Ε., ενώ τα έργα Αγροτικής Ανάπτυξης συγχρηματοδοτούνται (συμμετέχουν και οι εθνικοί προϋπολογισμοί).

 

Πυλώνας Ι

Η αρχιτεκτονική των άμεσων εισοδηματικών ενισχύσεων διατήρησε τη βασική μορφή της μέχρι το 2003, αφού εν τω μεταξύ (δεκαετία του 1980 και δεκαετία του 1990) είχε υποστεί αλλαγές και διαφοροποιήσεις, με επανειλημμένες μεταρρυθμίσεις και αναθεωρήσεις που πάντοτε είχαν ως στόχο τη μείωση των επιδοτήσεων. Ετσι, πάγωσαν ή και μειώθηκαν σε αρκετές περιπτώσεις οι επιθυμητές ή εγγυημένες τιμές των γεωργικών προϊόντων, θεσπίστηκαν κατώφλια στην παραγωγή ή ποσοστώσεις και το 1988 επεβλήθη καθεστώς δημοσιονομικής πειθαρχίας, αφού αποφασίστηκε ότι οι δαπάνες του προϋπολογισμού του Πυλώνα Ι θα αυξάνονταν με ρυθμό μικρότερο από τον ρυθμό της ετήσιας αύξησης του Κοινοτικού ΑΕΠ.

Ως αντιστάθμισμα, άρχισαν να εφαρμόζονται μέτρα υπέρ των μικρών παραγωγών, μέτρα υπέρ της αγρανάπαυσης, της εκτατικοποίησης, της αναδιάρθρωσης των καλλιεργειών και μέτρα πρόωρης συνταξιοδότησης (παράλληλα, ενοποιήθηκαν οι δράσεις των διαρθρωτικών ταμείων – Πυλώνας ΙΙ και διπλασιάστηκαν οι πόροι τους, ενώ αυξήθηκαν, επίσης, τα ποσοστά τοις Κοινοτικής χρηματοδοτικής συμμετοχής για δράσεις υπέρ ορισμένων περιοχών της Ε.Ε.).

Στην καταβολή των άμεσων ενισχύσεων σε αυτό το χρονικό διάστημα δέσποζε το κλασικό σύστημα στήριξης (σιτηρά, ελαιούχοι σπόροι κ.ο.κ.) και το σύστημα των ελλειμματικών πληρωμών (deficiency paymentς – βαμβάκι), με το οικοδόμημα να περιλαμβάνει, επίσης, το πακέτο των τιμών, τις τιμές παρέμβασης, την ιδιωτική αποθεματοποίηση, τις εξαγωγικές επιστροφές κ.ά.

Για τη χώρα μας, μέχρι το 2004, οι άμεσες εισοδηματικές ενισχύσεις κατανέμονταν ως εξής:

– Σιτηρά (μαλακό και σκληρό σιτάρι, κριθάρι, αραβόσιτος κ.λπ., πλην ρυζιού): 475 εκατ. ευρώ

– Ρύζι: 23 εκατ. ευρώ

– Βαμβάκι: 575 εκατ. ευρώ

– Καπνός: 360 εκατ. ευρώ

– Ζάχαρη: 17 εκατ. ευρώ

– Οπωροκηπευτικά (περιλαμβάνουν βιομηχανική τομάτα, σταφίδα, εσπεριδοειδή, συμπύρηνα ροδάκινα, σύκα αποξηραμένα): 190 εκατ. ευρώ

– Ελαιόλαδο: 555 εκατ. ευρώ

– Αιγοπρόβειο κρέας: 225 εκατ. ευρώ

– Βόειο κρέας: 80 εκατ. ευρώ

Σύνολο: 2.5 δισ. ευρώ (περίπου)

Στις άμεσες εισοδηματικές ενισχύσεις μπορούμε ακόμα να συμπεριλάβουμε (πάντα μέχρι το 2004) τις ενισχύσεις για τα νησιά του Αιγαίου (24 εκατ. ευρώ) και τις ενισχύσεις για τους καρπούς με κέλυφος (5 εκατ. ευρώ), τους σπόρους σποράς (1,4 εκατ. ευρώ) και τους πρωτεϊνούχους σπόρους (0,2 εκατ. ευρώ). Σήμερα, διατηρείται μόνο η ενίσχυση για τα νησιά του Αιγαίου (όλα τα νησιά, πλην Κρήτης και Εύβοιας), ενώ οι άλλες τρεις έχουν ενσωματωθεί στην ενιαία ενίσχυση.

Μέχρι και την εσοδεία 2005 για τη χώρα μας (εσοδεία 2004 για άλλα κράτη-μέλη), οι ενισχύσεις που χορηγούνταν για τη στήριξη της ετήσιας παραγωγής (Πυλώνας Ι) συνδεόταν με τον αριθμό των καλλιεργουμένων στρεμμάτων και τον όγκο παραγωγής (κιλά προϊόντος) για τη φυτική παραγωγή (σιτάρι, κριθάρι, αραβόσιτος, ρύζι, καπνός, βαμβάκι, ελαιόλαδο κ.ά.) ή με τον αριθμό των εκτρεφομένων ζώων για τη ζωική παραγωγή (αιγοπρόβατα, βοοειδή).

Το πρώτο εξάμηνο του 2003 (Ιούνιος – Ελληνική Προεδρία) αποφασίστηκε η αλλαγή της αρχιτεκτονικής στην καταβολή των άμεσων εισοδηματικών ενισχύσεων, με αποτέλεσμα από 1/1/2005 για κάποια κράτη-μέλη και από 1/1/2006 για τα υπόλοιπα, μεταξύ των οποίων και η χώρα μας, οι επιδοτήσεις να καταβάλονται μία φορά τον χρόνο, ανεξάρτητα από το είδος και το ύψος της παραγωγής, ως Ενιαία Ενίσχυση (Single Payment).

Αμεση εφαρμογή το νέο καθεστώς είχε για τα 15 παλαιά κράτη-μέλη, ενώ για τα υπόλοιπα η προσαρμογή θα γινόταν σταδιακά. Ετσι, από 1/1/2005 η νέα ΚΑΠ άρχισε να έχει εφαρμογή στο Ηνωμένο Βασίλειο, στην Ιρλανδία, στη Γερμανία, στη Δανία, στη Σουηδία, στην Αυστρία, στο Βέλγιο, στο Λουξεμβούργο, στην Πορτογαλία και στην Ιταλία και από 1/1/2006 στην Ισπανία, τη Γαλλία, την Ολλανδία, τη Φιλανδία και την Ελλάδα.

Βασικό στοιχείο της νέας αρχιτεκτονικής αποτέλεσε η αποσύνδεση των ενισχύσεων από το είδος και το ύψος της παραγωγής (decoupling). Οι επιδοτήσεις δεν ήταν πλέον ανάλογες του όγκου παραγωγής (μεγαλύτερος όγκος παραγωγής – περισσότερες επιδοτήσεις), ούτε με το παραγόμενο είδος (τι ακριβώς παράγεται), αλλά σχετίζονταν με το μέσο ύψος των επιδοτήσεων που έλαβε συνολικά ο παραγωγός κατά την περίοδο αναφοράς ή ιστορική περίοδο (που πάει πίσω στο 2000). Η Ενιαία Ενίσχυση αντικατέστησε τις επιμέρους ενισχύσεις του Πυλώνα Ι και εξασφάλισε τη σταθερότητα του εισοδήματος του παραγωγού, χωρίς να συνδέεται με την παραγωγή.

Η Ενιαία Ενίσχυση αφορούσε τις αροτραίες καλλιέργειες, το ρύζι, το βόειο και το αιγοπρόβειο κρέας, τις αποξηραμένες ζωοτροφές, τους σπόρους σποράς, τα όσπρια, το ελαιόλαδο, τον καπνό και το βαμβάκι, το αγελαδινό γάλα, τη ζάχαρη, τα οπωροκηπευτικά (μεταποιημένα φρούτα και λαχανικά) και το κρασί.

Στα πρώτα χρόνια εφαρμογής του νέου καθεστώτος της ΚΑΠ, τα κράτη-μέλη είχαν την ευελιξία να κρατήσουν συνδεδεμένο με την παραγωγή ένα μέρος των ενισχύσεων, π.χ. στα σιτηρά, στον καπνό, στο ελαιόλαδο κ.ο.κ.

Στο βαμβάκι, για λόγους που αναφέρονται στο Πρωτόκολλο 4, αποφασίστηκε (Απρίλιος 2004) το 35% της επιδότησης να εξακολουθήσει να είναι συνδεδεμένο με την παραγωγή. Ο περιορισμός αυτός ισχύει και σήμερα.

Η Ενιαία Ενίσχυση καταβάλλεται και σε περίπτωση που ο παραγωγός παύσει να παράγει, υπό την προϋπόθεση ότι ο αγρός του βρίσκεται σε καλή γεωργική κατάσταση.

Οπως είπαμε και παραπάνω, η ενίσχυση καταβάλλεται εφάπαξ στον παραγωγό κάθε χρόνο, ύστερα από ενεργοποίηση των Ατομικών Δικαιωμάτων, που προκύπτουν ως μέσος όρος των επιδοτήσεων που ελάμβανε ο παραγωγός κατά την ιστορική περίοδο ή περίοδο αναφοράς. Για να εισπράξει ο παραγωγός το σύνολο των Ατομικών Δικαιωμάτων, είναι υποχρεωμένος να διατηρεί (καλλιεργούμενα ή μη) το σύνολο των στρεμμάτων που καλλιέργησε τότε και αυτά να είναι ιδιόκτητα ή ενοικιαζόμενα.

Ως προϋπόθεση για να εισπράξει ο παραγωγός την Ενιαία Ενίσχυση τέθηκε ο σεβασμός των Κοινοτικών Οδηγιών σχετικά με τη δημόσια υγεία των φυτών και των ζώων, την καλλιέργεια σύμφωνα με τις ορθές γεωργικές πρακτικές και την προστασία του περιβάλλοντος (φιλοπεριβαλλοντικά μέτρα).

Αυτά ίσχυσαν κατά την προγραμματική περίοδο (2007-2013) η οποία επεκτάθηκε μέχρι 31/12/2014.

Από την 1/1/2015 και για την τρέχουσα προγραμματική περίοδο (2015-2020) τέθηκε σε εφαρμογή η νέα ΚΑΠ, που αποφασίστηκε εν τω μεταξύ, η οποία σε γενικές γραμμές περιλαμβάνει τα παρακάτω:

Α) Διατηρείται η διάρθρωση της ΚΑΠ με τους δύο Πυλώνες, με τον Πυλώνα Ι να περιλαμβάνει τώρα, εκτός από τις άμεσες ενισχύσεις, και μέτρα στήριξης της αγοράς, που ενεργοποιούνται σε περιπτώσεις αποσταθεροποίησης της αγοράς, λόγω, π.χ., καιρικών συνθηκών ή υπερπαραγωγής.

Β) Με τη νέα ΚΑΠ, η Ενιαία Ενίσχυση αντικαθίσταται από τη νέα Βασική Ενίσχυση,την Πράσινη Ενίσχυση, τη Συνδεδεμένη Ενίσχυση, την Ενίσχυση για τις περιοχές με φυσικούς περιορισμούς και την Ενίσχυση για τους Νέους Αγρότες.

Για τη χώρα μας η κατανομή των Αμεσων Ενισχύσεων έχει ως εξής:

– Βασική Ενίσχυση: 54% των Αμεσων Ενισχύσεων (1,08 δισ. ευρώ). Περιλαμβάνει και το εθνικό απόθεμα.

– Πράσινη Ενίσχυση: 30% των Αμεσων Ενισχύσεων (600 εκατ. ευρώ).

– Συνδεδεμένες Ενισχύσεις: 9% των Αμεσων Ενισχύσεων (180 εκατ. ευρώ). Επανέρχεται το καθεστώς της Συνδεδεμένης Ενίσχυσης.

– Περιοχές με φυσικούς περιορισμούς: 5% των Αμεσων Ενισχύσεων (100 εκατ. ευρώ).

– Νέοι Γεωργοί: 2% των Αμεσων Ενισχύσεων (40 εκατ. ευρώ για 17.600 δικαιούχους).

Το εθνικό ανώτατο όριο των Αμεσων Ενισχύσεων για τη χώρα μας, για τη νέα προγραμματική περίοδο, διαμορφώνεται ως εξής:

2015: 2.039.122.000 ευρώ

2016: 2.015.116.000 ευρώ

2017: 1.991.083.000 ευρώ

2018: 1.969.129.000 ευρώ

2019: 1.947.177.000 ευρώ

2020: 1.947.177.000 ευρώ

Το εθνικό ανώτατο όριο μειώνεται κάθε χρόνο, προκειμένου να επιτευχθεί η σύγκλιση, δηλαδή η αναδιανομή μεταξύ των κρατών-μελών, είναι δε μειωμένο κατά 20% σε σχέση με την προηγούμενη προγραμματική περίοδο, 2 δισ. ευρώ, έναντι 2,5 δισ. στο διάστημα 2007-2014.

Με την κατάργηση της Ενιαίας Ενίσχυσης, οι Αμεσες Ενισχύσεις βασίζονται στον αριθμό των δικαιωμάτων που είναι ανάλογος της έκτασης (έχει δικαίωμα ανά 10 στρέμματα) και θα υπολογίζεται σύμφωνα με την έδρα και το είδος της γεωργικής εκμετάλλευσης, λαμβάνοντας υπόψη τις παρακάτω εθνικές επιλογές (για τον εθνικό φάκελο), με βάση αγρονομικά, κοινωνικά και κριτήρια οικονομικής συνοχής.

– Βοσκότοποι: 25% των κονδυλίων (1,78 εκατ. στρέμματα x 25 ευρώ/στρέμμα).

– Αρόσιμες εκτάσεις: 47% των κονδυλίων (2,0 εκατ. στρέμματα x 42 ευρώ/στρέμμα).

– Δενδρώδεις εκτάσεις: 28% των κονδυλίων (970.000 στρέμματα x 50 ευρώ/στρέμμα).

Με τη νέα ΚΑΠ (2015-2020) για τον Πυλώνα Ι (Aμεσες Eνισχύσεις, μέτρα αγοράς) διατίθενται σε επίπεδο Ε.Ε. 283,05 δισ. ευρώ (το 80% του προϋπολογισμού) και για τον Πυλώνα ΙΙ (Εργα Αγροτικής Ανάπτυξης) 91,97 δισ. ευρώ (το υπόλοιπο 20% του προϋπολογισμού).

Διατίθενται, ακόμα, 15,2 δισ. ευρώ για την ασφάλεια των τροφίμων, τα επισιτιστικά προγράμματα των απόρων, το αποθεματικό διαχείρισης κρίσεων, το ταμείο παγκοσμιοποίησης και τα προγράμματα έρευνας και τεχνολογίας.

 

 

Πυλώνας ΙΙ

Οπως αναφέρθηκε ήδη, ο Πυλώνας ΙΙ της ΚΑΠ περιλαμβάνει το Πρόγραμμα Αγροτικής Ανάπτυξης (ΠΑΑ) που υλοποιεί έργα που εκτελούνται στις αγροτικές περιοχές της Ενωσης και υιοθετήθηκαν το 1972.

Α’ προγραμματική περίοδος 2000-2006 (Γ’ Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης)

Το πρόγραμμα Αγροτικής Ανάπτυξης κατά την περίοδο 2000-2006 περιλάμβανε οκτώ κύριους άξονες και το πρόγραμμα Leader. Κάθε άξονας εμπεριείχε διάφορα μέτρα σχετικά με τη θεματολογία του άξονα, έχοντας μια συγκεκριμένη δημόσια δαπάνη που αποτελείται από την κοινοτική συμμετοχή, την εθνική συμμετοχή και την ιδιωτική δαπάνη.

Αξονας Ι: Ολοκληρωμένες παρεμβάσεις σε επίπεδο αγροτικής εκμετάλλευσης – 372.817.235 ευρώ (τρία μέτρα).

Αξονας ΙΙ: Παρεμβάσεις στο επίπεδο μεταποίησης και εμπορίας του πρωτογενούς και δασικού προϊόντος – 641.568.375 ευρώ (δύο μέτρα).

Αξονας ΙΙΙ: Βελτίωση της ηλικιακής σύνθεσης του αγροτικού πληθυσμού – 264.750.693 ευρώ (δύο μέτρα – το ένα με μηδενικό προϋπολογισμό).

Αξονας ΙV: Βελτίωση των υποστηρικτικών μηχανισμών και της ενημέρωσης του αγροτικού πληθυσμού – 54.339.539 ευρώ (επτά μέτρα, το ένα χωρίς προϋπολογισμό).

Αξονας V: Παρεμβάσεις στο γεωργικό προϊόν – 25.805.208 ευρώ (τέσσερα μέτρα, τρία με προϋπολογισμό).

Αξονας VI: Ανάπτυξη και προστασία φυσικών πόρων και περιβάλλοντος – 333.723.311 ευρώ (πέντε μέτρα, ένα με μηδενικό προϋπολογισμό).

Αξονας VII: Προγράμματα ανάπτυξης αγροτικού χώρου – 323.207.030 ευρώ (δεκατέσσερα μέτρα, ένα χωρίς προϋπολογισμό).

Αξονας VIII: Τεχνική στήριξης – 19.999.635 ευρώ (δύο μέτρα).

Αξονας IX: Πρόγραμμα Leader – 271.962.614 ευρώ.

ΓΕΝΙΚΟ ΣΥΝΟΛΟ ΔΑΠΑΝΗΣ: 2.308.173.440 ευρώ.

 

Β’ προγραμματική περίοδος 2007-2013

Κατά την προγραμματική περίοδο 2007-2013, μια ενδεικτική κατανομή των πιστώσεων ανά άξονα είναι η παρακάτω:

Αξονας I: Aνταγωνιστικότητα, με μέτρα όπως η εγκατάσταση νέων γεωργών, η πρόωρη συνταξιοδότηση, η συμμετοχή σε συστήματα ποιότητας κ.ά., συνολικού κόστους (Κοινοτική συμμετοχή συν εθνική συμμετοχή συν ιδιωτική δαπάνη) – 1.907.630.129 ευρώ.

Αξονας II: Βελτίωση του περιβάλλοντος και της υπαίθρου, με μέτρα όπως οι ενισχύσεις για μειονεκτήματα ορεινών περιοχών, οι γεωργοπεριβαλλοντικές ενισχύσεις, η πρώτη δάσωση γεωργικής γης κ.ά. – συνολικό κόστος 2.570.613.750 ευρώ.

Αξονας III: Διαφοροποίηση και ποιότητα ζωής στις αγροτικές περιοχές και διαφοροποίηση της αγροτικής οικονομίας, με μέτρα όπως η ενθάρρυνση των τουριστικών δραστηριοτήτων, οι βασικές υπηρεσίες κ.ά. – συνολικό κόστος 441.071.760 ευρώ.

Αξονας IV: Πρόγραμμα Leader – συνολικό κόστος 326.621.804 ευρώ.

ΓΕΝΙΚΟ ΣΥΝΟΛΟ ΔΑΠΑΝΗΣ: 5.267.743.581 ευρώ (μαζί με 21.806.137 ευρώ τεχνικής βοήθειας).

 

Γ’ προγραμματική περίοδος 2014-2020

Η νέα προγραμματική περίοδος χρηματοδοτείται με ποσά άνω των 4 δισ. ευρώ από την Ε.Ε. – μαζί με την εθνική συμμετοχή και την ιδιωτική δαπάνη, ο συνολικός προϋπολογισμός θα αγγίξει τα 6 δισ. ευρώ.

Τελείως ενδεικτική κατανομή πιστώσεων (Κοινοτική συμμετοχή συν εθνική συμμετοχή συν ιδιωτική δαπάνη) σε κάποια μέτρα είναι η παρακάτω:

1) Δράσεις επαγγελματικής κατάρτισης και απόκτησης δεξιοτήτων: 67.000.000 ευρώ.

2) Χρήση συμβουλευτικών υπηρεσιών: 160.000.000 ευρώ.

3) Επενδύσεις σε γεωργικές εκμεταλλεύσεις: 456.000.000 ευρώ.

4) Επενδύσεις στη μεταποίηση-εμπορία και ανάπτυξη γεωργικών προϊόντων: 315.000.000 ευρώ.

5) Επενδύσεις σε υποδομές που συνδέονται με την ανάπτυξη, τον εκσυγχρονισμό ή την προσαρμογή της γεωργίας και της δασοκομίας: 715.000.000 ευρώ.

6) Ενισχύσεις εκκίνησης επιχείρησης για νέους γεωργούς: 308.000.000 ευρώ.

7) Δάσωση και δημιουργία δασικών εκτάσεων: 120.000.000 ευρώ.

8) Ενίσχυση για γεωργοπεριβαλλοντικές και κλιματικές δεσμεύσεις: 413.000.000 ευρώ.

9) Ενίσχυση και στροφή σε πρακτικές και μεθόδους βιολογικής γεωργίας: 463.000.000 ευρώ.

10) Αντισταθμιστική ενίσχυση σε ορεινές περιοχές: 763.000.000 ευρώ.

(Ιούνιος 2016)