Του Κωνσταντίνου Δ. Αποστολόπουλου, ομότιμου καθηγητή Αγροτικής Οικονομίας, Βιώσιμης Ανάπτυξης και Ανθρωπο-οικολογίας στο Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο

 

Είναι γενικότερα αποδεκτό ότι η οικονομική σημασία της γεωργίας στις αγροτικές περιοχές της Ευρώπης έχει μειωθεί σε ό,τι αφορά την παραγωγή εισοδήματος και απασχόλησης. Η γεωργία μπορεί να είναι ο κυρίαρχος χρήστης της γης σε εθνικό επίπεδο, και ιδιαίτερα στην ύπαιθρο, αλλά ως «βιομηχανία» δεν είναι οπωσδήποτε ο βασικός εργοδότης. Στην πραγματικότητα, σε πολλές αγροτικές περιοχές οι αγροτικές δραστηριότητες (γεωργία, αλιεία, κτηνοτροφία, δασοκομία) δεν αποτελούν πλέον τις πιο σημαντικές δραστηριότητες της αγροτικής κοινότητας.

Παράλληλα, σημειώνεται έξοδος από την περιφέρεια, ιδιαίτερα των νέων ανθρώπων, που αναζητούν ευκαιρίες σε άλλες περιοχές. Η κοινωνικο-οικονομική δομή απειλείται, μεγάλες εκτάσεις αγροτικής γης χάνουν την αξία της εκμετάλλευσής τους ή, ακόμη, δεν καλλιεργούνται. Το μήνυμα πλέον είναι ξεκάθαρο: πρέπει να βρεθούν οι τρόποι που θα αντικαταστήσουν ή θα συμπληρώσουν τις αγροτικές δραστηριότητες με άλλες, που θα είναι οικονομικά πιο προσοδοφόρες. Η επιδίωξη της διαφοροποίησης των δραστηριοτήτων και η εισαγωγή νέων μορφών αξιοποίησης της αγροτικής γης καθώς και των κτιρίων της αγροτικής εκμετάλλευσης εξηγούν το αυξανόμενο ενδιαφέρον για τον τουρισμό.

Ο τουρισμός του αγροτικού χώρου περιλαμβάνει έναν κύκλο δραστηριοτήτων, παραγωγής υπηρεσιών και ψυχαγωγικών ευκαιριών που προσφέρονται από τους αγρότες και, γενικότερα, από τους ανθρώπους της περιφέρειας με σκοπό την προσέλκυση τουριστών στις περιοχές τους, ώστε να βελτιώνεται το εισόδημά τους. Διακρίνεται σε θαλάσσιο, ιαματικό, φυσιολατρικό, περιηγητικό, μορφωτικό, πολιτισμικό, αθλητικό, χειμερινό τουρισμό και αγροτουρισμό, με βάση τις δραστηριότητες που προσφέρονται στον κάθε τόπο προορισμού. Κάθε περιοχή υποδοχής προβάλλει τις τοπικές δραστηριότητές της, την υποδομή που διαθέτει, τις ιδιαίτερες εκδηλώσεις και τα προϊόντα που προσφέρει κατά τη διάρκεια της τουριστικής περιόδου, καθώς και τις φυσικές ομορφιές που την περιβάλλουν, ώστε να προσελκύει τους επισκέπτες. Οι τουρίστες, με τη σειρά τους, ανάλογα με τις απαιτήσεις τους, επιλέγουν τον χώρο που θα επισκεφθούν.

Ο τουρισμός στον αγροτικό χώρο δεν μπορεί να απομονωθεί από τη συνολική τουριστική δραστηριότητα μιας χώρας. Γι’ αυτό το μέλλον του τουρισμού του αγροτικού χώρου θα πρέπει να εξετάζεται στο πολιτικό, νομοθετικό και εμπορικό πλαίσιο όλων των τουριστικών δραστηριοτήτων.

Ο τουρισμός που λαμβάνει χώρα στον αγροτικό χώρο επηρεάζει κοινωνικο-οικονομικά τους αγρότες και δίνει τη δυνατότητα στους επισκέπτες να γνωρίσουν την αγροτική ζωή και την ύπαιθρο.

Ο συνδυασμός γεωργίας-τουρισμού στον αγροτικό χώρο ωφελεί τους αγρότες, δημιουργώντας γι’ αυτούς μια μεγάλη και σχετικά προσπελάσιμη αγορά για τα προϊόντα τους, γεγονός ιδιαίτερα σημαντικό εν όψει των οικονομικών προκλήσεων που αντιμετωπίζουν οι αγροτικές εκμεταλλεύσεις μικρής κλίμακας.

Από την άλλη πλευρά, ωφελεί και τους τουρίστες, καθώς τους επιτρέπει να έχουν ήσυχες διακοπές κοντά στη φύση, να γνωρίσουν καλύτερα τη ζωή στις αγροτικές περιοχές, να συμμετέχουν σε αγροτικές εργασίες και σε αγροτικές γιορτές ή εκδηλώσεις. Παράλληλα, ο συνδυασμός «γεωργία-τουρισμός» ωφελεί τους ταξιδιώτες, καθώς η αγορά και η κατανάλωση αγροτικών προϊόντων και υπηρεσιών από τον αγρότη (άμεση γεωργία) ενισχύει την ταξιδιωτική εμπειρία, προσδίδοντάς της «τοπικό χρώμα», ενώ, παράλληλα, ικανοποιεί τα εκπαιδευτικά και «ρομαντικά» ενδιαφέροντα των ταξιδιωτών για τον αγροτικό τρόπο ζωής. Ετσι, η κατανάλωση από την πλευρά των ξένων φιλοξενουμένων λειτουργεί ως μια «εσωτερική αγροτική εξαγωγή», με την έννοια ότι οι κάθε μορφής δαπάνες τους συμβάλλουν στο «κοινωνικό και οικονομικό εισόδημα» της περιοχής, υπό την προϋπόθεση, βέβαια, ότι όλες οι υπηρεσίες και τα προϊόντα (ειδικά αυτά της τροφοδοσίας) που παρέχονται στους τουρίστες προέρχονται από την ίδια την περιοχή. Είναι σημαντικό η «τοπική γεωργία» να αποτελεί βασικό στοιχείο του τουριστικού τομέα.

Ωστόσο, εκτός από τις θετικές αλληλεπιδράσεις, υπάρχουν και οι αρνητικές, οι οποίες σχετίζονται με το γεγονός ότι μπορεί να υπάρξει:

– Εχθρική συμπεριφορά εκ μέρους των κατοίκων της περιοχής λόγω της συσσωρευμένης κούρασης από τον μαζικό τουρισμό.

– Ελλειψη ψυχαγωγικών δραστηριοτήτων.

– Ανεπαρκής φιλοξενία και ατελείς υπηρεσίες λόγω του μεγάλου όγκου επισκεπτών.

Μπορούμε να διακρίνουμε τις εξής πιθανές επιδράσεις (θετικές/αρνητικές) του τουρισμού στις αγροτικές περιοχές:

Θετικές επιδράσεις Αρνητικές επιδράσεις
Ενθάρρυνση καλύτερης χρήσης πόρων. Πρόκληση εχθρότητας του ντόπιου πληθυσμού έναντι των τουριστών.
Ενίσχυση του τοπικού εισοδήματος. Αλλαγή στις τοπικές-πολιτισμικές αξίες.
Αύξηση συναλλαγματικών εσόδων. Παρακμή της τοπικής γλώσσας, των ιδιωματισμών και των εθίμων.
Ανάδειξη και διαφύλαξη της πολιτισμικής κληρονομιάς. Περιθωριοποίηση των τοπικών παραδοσιακών προϊόντων.
Προστασία του αγροτικού περιβάλλοντος. Ζημιογόνες μεταβολές στο αγροτικό τοπίο.
Πρόκληση κοινωνικο-οικονομικών αλλαγών. Ενίσχυση των κοινωνικών διαφορών.

agrotourism (2)

Πώς συνδυάζονται τουρισμός και γεωργία

Ορισμένες σημαντικές αλληλεπιδράσεις του τουρισμού και της γεωργίας είναι οι εξής:

  • Πώληση αγροτικών προϊόντων

Πώληση τοπικά παραγόμενων φρούτων και λαχανικών, ανθοκομικών προϊόντων, κρεάτων και ιχθύων, γαλακτοκομικών παρασκευασμάτων, καθώς και επεξεργασμένων προϊόντων, όπως τυριών, μαρμελάδων, μελιού, φρουτοχυμών κ.ά.

  • Αγροτικές αγορές

Αγορές όπου πωλούνται αγροτικά προϊόντα τα οποία, συνήθως, προέρχονται από τις ίδιες τις αγροτικές εκμεταλλεύσεις των πωλητών (δεν περιλαμβάνονται οι «μετακινούμενες» δραστηριότητες, π.χ. η πώληση προϊόντων «από το πίσω μέρος» ενός φορτηγού διανομής).

  • Επιχειρήσεις συγκομιδής

Αγροτικές εκμεταλλεύσεις και οπωρώνες, όπου οι επισκέπτες μπορούν να συλλέγουν τα δικά τους φρούτα και λαχανικά. Συχνά, αυτές οι επιχειρήσεις αποτελούν μέρος μιας ευρύτερης αγροτικής εκμετάλλευσης επιχειρησιακού χαρακτήρα.

  • Αγροτικές γιορτές και συναντήσεις

Δραστηριότητες που συνδέονται με συγκεκριμένο αγροτικό προϊόν, π.χ. η γιορτή της τουλίπας στην Ολλανδία, η γιορτή του κρασιού στη Νεμέα κ.ά.

  • Αγροτουριστικές επιχειρήσεις

Οι επιχειρήσεις και οι δραστηριότητες που εμπλέκονται μερικώς ή ολικώς στην απευθείας πώληση αγροτικών προϊόντων στους τουρίστες και σε άλλους ταξιδιώτες, όπως κάβες, εκμεταλλεύσεις χριστουγεννιάτικων δέντρων, ιχθυοπωλεία κ.ά.

  • Προσφορές διακοπών

Κάθε συναλλαγή στην οποία οι αγρότες προσφέρουν ψυχαγωγικές δραστηριότητες και οι τουρίστες ανταποκρίνονται σε αυτές, π.χ. αγροκτήματα διακοπών, αγροτικοί ξενώνες, αγροτικά καταλύματα, χώροι ιππασίας κ.ά.

  • Μερική απασχόληση

Ο συνδυασμός αγροτικού τομέα και τουρισμού (ειδικά ο αγροτουρισμός και ο τουρισμός στην αγροτική εκμετάλλευση) επιτρέπει τη μερική απασχόληση τού αγρότη μέσα ή κοντά στην αγροτική εκμετάλλευσή του. Σε διαφορετική περίπτωση, οι αγρότες θα έπρεπε να καλύπτουν καθημερινά μεγάλες αποστάσεις, για να έχουν παρόμοιες ευκαιρίες μερικής απασχόλησης. Αυτό το χαρακτηριστικό συμβάλλει στη ζωτικότητα των αγροτικών περιοχών και τους επιτρέπει να διατηρούν τη «χωρική» τους ατμόσφαιρα.

agrotourism (3)

Οι δυσκολίες και οι διέξοδοι της νέας πραγματικότητας

Ο τουρισμός, όπως εκδηλώνεται στον αγροτικό χώρο, καλύπτει ένα μεγάλο φάσμα που είναι δύσκολο να προσδιοριστεί ποσοτικά και ποιοτικά. Υφίσταται οπωσδήποτε ποικίλη προσφορά, ζήτηση και κατανάλωση πόρων, οι οποίοι αποτελούν μέρος της αγροτικής, παραγωγικής και κοινωνικής δομής και τμήμα του αγροτικού τοπίου και περιβάλλοντος.

Πολλές τουριστικές δραστηριότητες, με τον τρόπο που αναπτύσσονται σήμερα στον αγροτικό χώρο, πιστεύεται ότι ενισχύουν τη διαδικασία αστικοποίησης της υπαίθρου, συμβάλλουν στην αποδιάρθρωση της φυσικής, παραγωγικής και κοινωνικής δομής του αγροτικού χώρου και, ακόμη, στην αλλοίωση τού ίδιου του αγροτικού τοπίου, που χάνει τις ιδιότητες εκείνες που το καθιστούν ελκυστικό για τουρισμό. Οι κατηγορίες τουριστικών δραστηριοτήτων, όπως είναι ο αγροτουρισμός, θεωρείται ότι συναρθρώνονται αρμονικά με τους πόρους, εντάσσονται στην οικονομική και κοινωνική δομή του αγροτικού χώρου και, παράλληλα, αξιοποιούν και προστατεύουν το αγροτικό τοπίο, βασικό στοιχείο έλξης για τουρισμό και υπαίθρια αναψυχή.

Με βάση όλα τα παραπάνω, αλλά και με ό,τι συμβαίνει σήμερα στην Ευρωπαϊκή Ενωση και στις χώρες που την απαρτίζουν, ο αγροτουρισμός και γενικότερα ο τουρισμός στον αγροτικό χώρο, καθώς υποστηρίζεται με κάθε τρόπο από τους κανονισμούς και τις ποικίλες πρωτοβουλίες της, έχει πάρει «σάρκα και οστά» και αποτελεί ήδη μια σταθερή πραγματικότητα. Πολλοί πιστεύουν ότι αυτό συμβαίνει και στη χώρα μας! Προσωπικά έχω αντίθετη άποψη, καθώς, στα εικοσιπέντε περίπου χρόνια που ασχολούμαι με την αγροτουριστική ανάπτυξη, έχω διαπιστώσει ότι τα κοινοτικά κονδύλια που διατέθηκαν γι’ αυτήν είναι πολύ περισσότερα από το σημερινό οικονομικό και αναπτυξιακό της αποτέλεσμα. Τώρα, όμως, που η οικονομική κρίση έχει «φουντώσει» για τα καλά στην ελληνική αγροτική περιφέρεια, ας δούμε το όλο ζήτημα του συνδυασμού «τουρισμός και γεωργία» με… άλλο μάτι ή, καλύτερα, με θετική ενέργεια. «Οι καιροί ου μενετοί», όπως έλεγαν και οι σοφοί πρόγονοί μας!