Του Ιωάννη Σ. Γρηγοράτου, γεωπόνου-μελετητή, συμβούλου γεωργικών επιχειρήσεων

 

Η ελιά είναι μια καλλιέργεια που τα προϊόντα της, το ελαιόλαδο και η επιτραπέζια ελιά, αποτελούν (προπάντων το πρώτο) εθνικά προϊόντα. Μια καλλιέργεια που από την αρχαιότητα είχε πάντοτε για την πατρίδα μας μια θέση «πρωτοκαθεδρίας», αφού στην εποχή μας καταλαμβάνει περίπου το 15% των καλλιεργούμενων εκτάσεων και αποτελεί το 78% των δενδρωδών καλλιεργειών της χώρας.

Το δέντρο της ελιάς ήταν πάντοτε σύμβολο σοφίας, ειρήνης, υγείας, αφθονίας, δύναμης και ομορφιάς και διαχρονικά ταυτίστηκε με την πολιτιστική παράδοση και κληρονομιά του τόπου μας.

Για το σύμβολο αυτό, θα αναφερθούμε στη βελτίωση της εμπορευσιμότητας των προϊόντων του μέσω της ανάδειξης της ποιότητάς τους, στα τεράστια λάθη της ελαϊκής πολιτικής των τελευταίων δεκαετιών και, φυσικά, στη σωστή θρέψη και τη φυτοπροστασία από τους εχθρούς (έντομα) και τις ασθένειες (μύκητες ) που προσβάλλουν την ελιά.

Θα ήταν αδιανόητο αν τα κείμενά μας δεν είχαν ως σημείο εκκίνησης και κέντρο βάρους τον δάκο, που αποτελεί τον υπ’ αριθμόν 1 κίνδυνο για τον ελαιόκαρπο και η μη ορθή καταπολέμησή του επιφέρει σημαντικές ζημιές στην ελαιοπαραγωγή. Επιπροσθέτως, η εποχή αυτή (Ιούνιος-Οκτώβριος) είναι επίκαιρη για την αντιμετώπισή του.

 

Ως προς τη μορφολογία του, κατατάσσεται ως εξής:

  • Κν. δάκος της ελιάς
  • Διεθνής Ονομασία: Dacus ή Bactrocera oleae
  • Τάξη: Δίπτερα
  • Υπόταξη: Cyclorrhapha
  • Οικογένεια: Trypetidae

 

O δάκος της ελιάς είναι γνωστός από τους αρχαίους χρόνους. Ο Θεόφραστος τον αναφέρει το 330 π.Χ.

Τον 18ο αιώνα, πρωτοπόροι Ιταλοί και Γάλλοι ερευνητές μελέτησαν τη βιολογία του εντόμου.

Το τέλειo έντομο ή ακμαίο μοιάζει με τη μύγα, έχει μήκος περίπου 4-5 mm, άνοιγμα φτερών 12 mm και ανοιχτοκάστανο έως σκοτεινοκάστανο γενικό χρωματισμό.

Ο θώρακας είναι στα νώτα σκοτεινότερος και έχει συνήθως κατά μήκος 3 σκοτεινές γραμμές. Οι πτέρυγες είναι διαφανείς, ιριδίζουσες, με ένα σκοτεινό στίγμα στην άκρη, και ο ωοθέτης είναι ευδιάκριτος.

dakos (4)

Η προνύμφη είναι μακρόστενη, με μήκος στην πλήρη ανάπτυξη περίπου 7 mm. Αυτή που τρέφεται μέσα στις πράσινες ελιές έχει υπόλευκο χρώμα, ενώ αυτή που τρέφεται μέσα στις μαύρες ελιές έχει υποκίτρινο χρώμα.

dakos (2)

Η νύμφη έχει σκληρό περίβλημα, μήκος 4-4,5 mm και χρώμα ωχροκίτρινο έως καστανό.

dakos (3)

Βιολογία – οικολογία

Ο δάκος υπάρχει σε όλες τις μεσογειακές ελαιοκομικές χώρες. Στη φύση ζει, αναπτύσσεται και διατρέφεται μόνο στους καρπούς της ελιάς. Τον χειμώνα ζει ως νύμφη στο έδαφος, αλλά και ως τέλειο έντομο σε προφυλαγμένες θέσεις.

Στα βαριά εδάφη φτάνει τα 3 εκ. κάτω από το έδαφος, ενώ στα ελαφρά τα 10 εκ. Ζει δύσκολα σε θερμοκρασίες κάτω από 0ο C. Τα ακμαία διαχειμάζουν και σε καρπούς, εφόσον παραμένουν στο δέντρο. Η νύμφη γίνεται τέλειο έντομο στο έδαφος και σε βαρείς χειμώνες εξέρχεται από αυτό στις αρχές του καλοκαιριού, ενώ σε ήπιους χειμώνες νωρίτερα (Μάιος).

Επομένως, τα ακμαία που εξέρχονται από το έδαφος, αφού επέζησαν το χειμώνα, καθώς και αυτά που εξέρχονται από τον καρπό επί των δένδρων, αποτελούν τον πληθυσμό που θα απειλήσει (αναλόγως των καιρικών συνθηκών) τον ελαιόκαρπο της νέας παραγωγής.

Αναπαραγωγή: Τα αρσενικά είναι πολύγαμα και μπορούν να συζευγνύονται κάθε 1 ή 2 ημέρες. Αντιθέτως, τα θηλυκά είναι ολίγαμα και συζευγνύονται 1 ή 2 φορές στη ζωή τους. Η διαδικασία σύζευξης διαρκεί περίπου 2,5 ώρες και λαμβάνει χώρα προς το τέλος της ημέρας.

Η σεξουαλική ωρίμανση φανερώνεται και στα δυο φύλα με αυξημένη κινητικότητα και τρίψιμο των ποδιών στην κοιλιά, τα φτερά και το κεφάλι ή τρίψιμο των κεραιών μεταξύ τους και, επιπλέον, στο αρσενικό με δόνηση των φτερών του.

Μετά τη σύζευξη τα θηλυκά δεν επιθυμούν νέα για 20-30 ημέρες. Από την 3η ήμερα της εμφάνισής τους τα ακμαία θηλυκά εκκρίνουν ένα μείγμα φερομόνης που ελκύει τα αρσενικά, που για να συζευχθούν πρέπει να είναι ακμαία, άνω των 7-10 ημερών.

 

Ωοτοκία – εναπόθεση: Κάθε θηλυκό γεννά και εναποθέτει 200-500 αυγά. Αν συζευχθεί 2 φορές, πλησιάζει τα 1.000 αυγά. Επειδή ο πληθυσμός των αρσενικών προς τα θηλυκά έντομα είναι περίπου ίδιος (1:1), εύκολα γίνεται αντιληπτό ότι από ένα θηλυκό έντομο σε 3 γενιές δημιουργούνται από 1.000.000 έως 12.000.000 έντομα!

Η δυνατότητα αναπαραγωγής εξαρτάται σαφώς από τις καιρικές συνθήκες. Στη Νότια Πελοπόννησο δύναται να ενεργοποιούνται από τις αρχές Ιουλίου, αν και η πλέον επικίνδυνη εποχή προσβολής είναι το φθινόπωρο. Οι ιδανικές θερμοκρασίες είναι από 20ο C έως 30ο C. Κάτω από τους 18ο C το θηλυκό δεν εναποθέτει αυγά στον ελαιόκαρπο.

Ανω των 32ο C το έντομο απενεργοποιείται και στους 40ο C – 45ο C παραλύει και πεθαίνει.

Από τα παραπάνω γίνεται αντιληπτό ότι οι πτήσεις του και η επικινδυνότητα προσβολής είναι τις πρωινές ώρες, κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού.

Οταν οι καρποί είναι μικροί, δεν έχουν τα απαραίτητα συστατικά για να τραφεί η κάμπια και δεν γίνεται εναπόθεση των αυγών στους καρπούς. Ετσι, ποικιλίες ελιάς με μεγάλους καρπούς (π.χ., βρώσιμες) προσβάλλονται νωρίτερα από μικρόκαρπες ποικιλίες.

Οπτικά τα θηλυκά έντομα προσελκύονται από το χρώμα των φύλλων και το κιτρινοπράσινο ή μαύρο χρώμα του καρπού. Επίσης, η εναπόθεση επηρεάζεται από ουσίες διεργετικές ή αποτρεπτικές που υπάρχουν στον καρπό.

dakos (1)

Η εναπόθεση αυγών στoν καρπό κρατά 3 λεπτά. Ο ωοθέτης τοποθετείται κάθετα στην επιφάνεια του καρπού και, στη συνέχεια, αφού το θηλυκό βεβαιωθεί ότι ο καρπός είναι κατάλληλος, τρυπά το επικάρπιο. Κατόπιν, με μετατόπιση του σώματος, ο ωοθέτης εισέρχεται στο μεσοκάρπιο και γίνεται «φίλημα» της πληγής με τα χείλη του στοματικού συστήματος του εντόμου. Τέλος, το θηλυκό επανέρχεται στην πρώτη του θέση και εναποθέτει το αυγό. Με τον ωοθέτη απλώνει τον χυμό που έχει εκκριθεί από τον καρπό στην επιφάνεια, για να μη γίνει επανάληψη εναπόθεσης στον ίδιο καρπό. Ετσι δικαιολογείται γιατί, σε συντριπτικό ποσοστό, υπάρχει μόνο ένα αυγό ανά καρπό. Αν, όμως, υπάρχει μεγάλος αριθμός δακοπληθυσμού και λίγοι καρποί, τότε βρίσκουμε και περισσότερα του ενός αυγού στον καρπό. Υστερα από 4-5 ώρες, στη θέση του νύγματος εμφανίζεται (με τη βοήθεια μεγεθυντικού φακού) μια οπή γραμμική ή συνήθως σχήματος ανεστραμμένου V. Αν ο καρπός δεν είναι ώριμος να δεχθεί αυγό, αλλά το θηλυκό τον εναποθέσει, δημιουργείται ασφυκτική κατάσταση και η νεαρή κάμπια συνθλίβεται. Το ίδιο συμβαίνει πολλές φορές και σε ώριμους καρπούς το φθινόπωρο, με υψηλή περιεκτικότητα λαδιού.

Τα αρσενικά δεν προσελκύονται από τα θηλυκά ή τις παγίδες φερομόνης μέχρι περίπου τις αρχές έως τα μέσα Ιουλίου, ανάλογα με τις καιρικές συνθήκες και την περιοχή (Κεντρική Ελλάδα, Πελοπόννησος, Νησιά Αιγαίου και Ιονίου, Κρήτη).

 

Στάδια εξέλιξης του εντόμου – βιολογικός κύκλος

 Στάδια του εντόμου:

  • Αυγό
  • Προνύμφη
  • Νύμφη
  • Τέλειο έντομο

Η επώαση στο αυγό κυμαίνεται από 2 έως 4 ημέρες το καλοκαίρι και από 4 έως 8 ημέρες το φθινόπωρο. Η προνύμφη που εκκολάπτεται ανοίγει στοές μέσα στον καρπό. Αυτό διαρκεί 10 έως 12 ημέρες το καλοκαίρι και περίπου διπλάσιο χρόνο το φθινόπωρο. Κάτω από την εφυμενίδα δημιουργεί ένα «θάλαμο» και γίνεται νύμφη. Το στάδιο αυτό διαρκεί 7 έως 10 ημέρες το καλοκαίρι και περίπου διπλάσιο χρόνο το φθινόπωρο. Μετά η νύμφη τρυπά την εφυμενίδα και εξέρχεται από τον καρπό.

Μετά την προσβολή από τον δάκο, συνήθως στον ίδιο καρπό αναπτύσσεται ο μύκητας Macrophoma dalmatica, «σαποβούλα» στις μαύρες ελιές και «ξεροβούλα» στις πράσινες ελιές (φωτ.).

Στη Νότια Πελοπόννησο δημιουργούνται τρεις γενιές και σπανίως τέσσερις. Στην Κρήτη οι γενιές είναι τέσσερις ή πέντε. Ο βιολογικός κύκλος διαρκεί 20-23 ημέρες το καλοκαίρι και 35-45 ημέρες το φθινόπωρο. Εκτός της τελευταίας φθινοπωρινής γενιάς, που οι προνύμφες νυμφώνονται στο έδαφος, στις προηγούμενες γενιές νυμφώνονται μέσα στον καρπό. Αρχές καλοκαιριού ο αριθμός των αρσενικών δάκων που βρίσκονται στα ελαιόδεντρα είναι μεγαλύτερος από αυτόν των θηλυκών. Ομως, τα αρσενικά έχουν μεγαλύτερη ικανότητα πτήσης και η κατάσταση αντιστρέφεται αργότερα, έτσι ώστε να βρίσκονται επί των ελαιοδέντρων περισσότερα θηλυκά από αρσενικά. Εχουν παρατηρηθεί σε εξαιρετικά ευνοϊκές κλιματολογικές συνθήκες και σε επίπεδο έδαφος πτήσεις 4 έως 10 χιλιομέτρων. Ομως, σε μεγάλη καρποφορία οι μετακινήσεις περιορίζονται από 200 έως 400 μέτρα σε μία εβδομάδα.

 

Η ζημιά που προκαλείται στις βρώσιμες ελιές είναι σημαντική ως προς την ποσότητα αλλά και την ποιότητα.

Αν η ζημιά γίνει μέχρι τον Αύγουστο και οι καρποί πέσουν, το δέντρο μπορεί να αναπληρώσει το 10% των πεσμένων καρπών με αύξηση του βάρους και της περιεκτικότητας σε λάδι.

Στις λαδολιές η οξύτητα αυξάνεται δύο έως τέσσερις φορές, λόγω των οπών που δημιουργούνται από την έξοδο της νύμφης, σε σχέση με τους απρόσβλητους καρπούς, αφού η έκθεση στον ατμοσφαιρικό αέρα ευνοεί την οξείδωση. Η οξύτητα αυξάνεται επίσης όσο ο προσβεβλημένος καρπός παραμένει στην αποθήκη μετά τη συγκομιδή, μιας και εκεί εισέρχονται και μύκητες που αυξάνουν την οξύτητα, αφού δημιουργείται υδρόλυση του λαδιού.

 

Καταπολέμηση

  • Ψεκασμοί κάλυψης: Είναι η θεραπευτική μέθοδος της χημικής καταπολέμησης, που αποσκοπεί στη θανάτωση τόσο των ακμαίων εντομών που βρίσκονται επί των δέντρων όσο και των προνυμφών που βρίσκονται μέσα στον ελαιόκαρπο.

Λειτουργεί και προληπτικά. Ο ψεκασμός γίνεται όταν έχει προσβληθεί το 5% των καρπών στις λαδολιές και το 2% στις βρώσιμες ελιές.

Πρέπει να γίνεται πολύ καλή διαβροχή του δέντρου με το ψεκαστικό υγρό. Σε ένα αρκετά μεγάλο δέντρο απαιτούνται περί τα 10-15 λίτρα σε ψεκασμό κάλυψης.

  • Δολωματικοί ψεκασμοί: Είναι η προληπτική μέθοδος καταπολέμησης. Συνίσταται στην εφαρμογή ψεκασμών με δολώματα που περιέχουν μια ελκυστική ουσία δάκου (2%-3%) και ένα εντομοκτόνο (0,3%). Θα πρέπει να γίνεται σε ευρείες και όχι μικρές περιοχές και να υπάρχει καρποφορία άνω του 25% της πλήρους καρποφορίας. Αν δεν συντρέχει αυτή η προϋπόθεση, πρέπει να εφαρμόζεται η πλήρης κάλυψη, αφού η συγκεκριμένη μέθοδος καθίσταται ασύμφορη.

Ο πρώτος ψεκασμός γίνεται πριν από την πήξη του πυρήνα. Εφόσον υπάρξει αύξηση του πληθυσμού, η όποια εκτιμάται με συλλήψεις και καταμετρήσεις ακμαίων σε δακοπαγίδες, ακολουθεί δεύτερος ψεκασμός.

Ο πρώτος ψεκασμός, που είναι αποτέλεσμα εμπειρίας η σωστή του επέμβαση, στηρίζεται στο συνδυασμό των ακολούθων παραμέτρων:

  • Υψος δακοπληθυσμού (5-20 δάκοι/παγίδα την εβδομάδα, ανάλογα με την ποικιλία και το μέγεθος του καρπού).
  • Σχέση δακοπληθυσμού (θηλυκά : αρσενικά >1).
  • Ποσοστό γόνιμων θηλυκών (>5%).
  • Κατάσταση ελαιόκαρπου (έναρξη πήξης πυρήνα – μέσο βάρος καρπού στην Κορωνέικη >0,20 gr).
  • Κλιματολογικές συνθήκες (ευνοϊκές συνθήκες υγρασίας και θερμοκρασίας για την ανάπτυξη του εντόμου).

Κατά τον δολωματικό ψεκασμό δεν χρειάζεται να ψεκαστεί όλη η επιφάνεια του δέντρου. Αρκεί ψεκασμός με 200-300 cc ψεκαστικού υγρού στο εσωτερικό της κόμης του δέντρου με μορφή χονδρών σταγόνων.

Σε μετρίου μεγέθους δέντρα σε ελαιώνες κανονικής πυκνότητας ψεκάζεται ένα στα τρία δέντρα. Με μέτρια πυκνότητα ψεκάζεται ένα στα δύο δέντρα. Σε περιπτώσεις διάσπαρτης ή πολύ αραιής φύτευσης ελαιόδεντρων, τότε πραγματοποιείται ψεκασμός σε κάθε δέντρο.

 

  • Αλλες μέθοδοι καταπολέμησης:
  • Βιολογική καταπολέμηση με φυσικά παράσιτα, με εκτρεφόμενα παράσιτα, με εντομοπαθογόνους οργανισμούς.
  • Βιοτεχνολογικές μέθοδοι:
  1. Τεχνική στείρωσης του δάκου (με ακτινοβολίες, με χημικές ουσίες).
  2. Χρήση ρυθμιστικών ουσιών ανάπτυξης.
  • Χρήση αντιβιοτικών βακτηρίων.
  1. Αποτρεπτικά και απωθητικά ωοτοκίας.
  2. Παρεμπόδιση συζεύξεων – χρήση φερομονών.
  3. Μέθοδοι μαζικής παγίδευσης του δάκου:
  • – Με παγίδες χρώματος (κίτρινο χρώμα, μικρή ακτίνα δράσης – συλλαμβάνουν και ωφέλιμα έντομα).
  • – Με παγίδες προσελκυστικού υλικού φύλου (φερομόνες σε παγίδες με ειδική κόλλα – προσέλκυση περισσότερων αρσενικών).
  • – Με παγίδες με προσελκυστικά τροφής (θειική αμμωνία, πρωτεϊνούχες ουσίες, σχετικά καλά αποτελέσματα – προσοχή σε λίπανση με κοπριά το καλοκαίρι και το φθινόπωρο, αφού η κοπριά, και προπάντων η φρέσκια, εκλύει αμμωνία και προσελκύει τον δάκο).
  • – Με παγίδες συνδυασμού προσελκυστικών φύλου και τροφής. Είναι η πλέον αποτελεσματική μέθοδος μαζικής παγίδευσης του δάκου, αφού προσελκύει τόσο αρσενικούς δάκους, λόγω του προσελκυστικού φύλου (φερομόνη), όσο και θηλυκούς, λόγω του προσελκυστικού τροφής.

Αποτελεί την πλέον αποτελεσματική παγίδα αυτού του τύπου. Είναι σχετικά χαμηλού κόστους, με ευκολία εγκατάστασης, ελέγχει τον δάκο χωρίς ψεκασμούς με εντομοκτόνα, δεν επιβαρύνει με χημικά κατάλοιπα τον καρπό και τα φύλλα της ελιάς και παραμένει ενεργή για περίπου 6 μήνες.

Επιπλέον, η επιφάνεια του φακέλου της είναι καλυμμένη με αποτελεσματικό εντομοκτόνο επαφής. Τα έντομα έλκονται από τα ελκυστικά της παγίδας, αγγίζουν την εντομοτοξική επιφάνεια και θανατώνονται από το εντομοκτόνο επαφής).